Aseptiek bij injecties: de basisregels voor veilig injecteren
Steeds meer mensen injecteren thuis een voorgeschreven geneesmiddel: insuline, een bloedverdunner, vitamine B12, een middel tegen reuma of een GLP-1-pen. Elke injectie doorbreekt de natuurlijke barrière van de huid. De redactie zet de basisregels van aseptisch werken op een rij, gebaseerd op internationale richtlijnen.
Wat betekent aseptiek?
Aseptiek is het geheel van maatregelen dat voorkomt dat micro-organismen in steriel weefsel of in een steriel product terechtkomen. Het verschil met antisepsis is subtiel: antisepsis is het doden van micro-organismen op de huid of op weefsel, bijvoorbeeld met alcohol. Aseptiek is de hele werkwijze eromheen.
Bij een injectie ontstaan er drie mogelijke routes voor besmetting: via het product zelf, via de naald en spuit, en via de huid van de persoon die injecteert of wordt geïnjecteerd. Een goede techniek sluit alle drie zo veel mogelijk uit.
De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) definieert een veilige injectie als een injectie die de ontvanger niet schaadt, de zorgverlener niet blootstelt aan risico's en geen afval oplevert dat gevaarlijk is voor anderen. Die drie elementen komen in dit artikel terug.
Waarom is dit zo belangrijk? Infecties door een injectie kunnen variëren van een lokale roodheid tot een abces, een diepe weefselinfectie of een bloedvergiftiging. Daarnaast kunnen gedeelde naalden bloedoverdraagbare infecties zoals hepatitis B, hepatitis C en hiv overbrengen.
Handen, werkplek en materialen
Handhygiëne is volgens de WHO de belangrijkste afzonderlijke maatregel om infecties te voorkomen. Was de handen met water en zeep, of gebruik handalcohol als de handen niet zichtbaar vuil zijn. Droog de handen goed af met een schone, bij voorkeur wegwerpbare handdoek.
Kies een schone, droge werkplek, uit de buurt van etensresten, huisdieren en open ramen. Leg alle benodigdheden klaar voordat je begint, zodat je niet halverwege hoeft te zoeken en ongewild materialen aanraakt.
| Stap | Waarom | Veelgemaakte fout |
|---|---|---|
| Handen wassen of desinfecteren | Vermindert bacteriën op de handen | Alleen afspoelen zonder zeep |
| Schone werkplek | Voorkomt besmetting van materiaal | Werken op een keukenaanrecht met etensresten |
| Steriel, eenmalig materiaal | Naald en spuit zijn alleen bij eerste gebruik steriel | Naalden of pennaaldjes hergebruiken |
| Rubberen dop flacon desinfecteren | Voorkomt besmetting van de inhoud | Dop niet laten drogen voor het aanprikken |
| Vervaldatum en uiterlijk controleren | Troebel of verkleurd product kan bedorven zijn | Product gebruiken met vlokjes of verkleuring |
Gebruik altijd steriel, eenmalig materiaal. Een naald is na één prik niet meer steriel en wordt bovendien bot, wat de huid meer beschadigt. Richtlijnen voor insulinegebruik, zoals de aanbevelingen van Frid en collega's, wijzen erop dat hergebruik van pennaalden samenhangt met meer pijn en weefselveranderingen.
Deel nooit naalden, spuiten of flacons met anderen. Ook een ogenschijnlijk schone naald kan onzichtbare hoeveelheden bloed bevatten.
De huid en het injectiemoment
Hoe je de huid voorbereidt, hangt af van het soort injectie en het advies van de voorschrijver of de bijsluiter. In ziekenhuizen wordt de huid vaak gedesinfecteerd met alcohol 70%. Bij onderhuidse injecties thuis met een pen geldt bij een schone huid soms dat desinfectie niet noodzakelijk is; volg hierin de instructie van je zorgverlener.
Als je desinfecteert, laat de alcohol dan volledig opdrogen voordat je prikt. Natte alcohol werkt minder goed en kan bovendien prikken en branden. Raak de plek daarna niet meer aan.
Wissel van injectieplaats volgens het advies van je zorgverlener. Steeds op dezelfde plek injecteren kan leiden tot verhardingen in het onderhuidse vetweefsel (lipohypertrofie), waardoor een geneesmiddel zoals insuline minder voorspelbaar wordt opgenomen.
Prik nooit in een plek die rood, gezwollen, beschadigd of pijnlijk is, of door een litteken of moedervlek. Het overzicht van Hutin en collega's voor de WHO benadrukt dat goede techniek en het vermijden van onnodige injecties de belangrijkste pijlers van injectieveiligheid zijn.
Na de injectie: afvoeren en herkennen van infecties
Doe de naald direct na gebruik in een speciale naaldencontainer, zonder het beschermdopje terug te zetten; dat terugzetten is een bekende oorzaak van prikaccidenten. In Nederland kun je naaldencontainers meestal via de apotheek krijgen en ook daar of bij een gemeentelijk inzamelpunt inleveren. Gooi losse naalden nooit bij het gewone afval.
Na een injectie is een klein rood plekje of een blauwe plek normaal. Let echter op signalen die op een infectie wijzen:
- toenemende roodheid of een rode streep die zich uitbreidt;
- zwelling, warmte en kloppende pijn op de injectieplaats;
- pus of een gevoelige, vochtige bult (mogelijk een abces);
- koorts, koude rillingen of een algemeen ziek gevoel.
Neem bij zulke klachten dezelfde dag contact op met de huisarts of, buiten kantoortijden, de huisartsenpost. Bij koorts met snel verslechteren, verwardheid of hevige pijn: bel 112. Een abces moet vaak door een arts worden geopend; zelf uitknijpen of openprikken kan de infectie verspreiden.
Heb je je per ongeluk geprikt aan een naald die door iemand anders is gebruikt, spoel de wond dan met water, laat hem goed doorbloeden, desinfecteer en neem direct contact op met de huisarts. Voor eventuele preventieve behandeling tegen hiv of hepatitis B telt elk uur.
Waarom productkwaliteit even belangrijk is
Zelfs een perfecte techniek helpt niet als het product zelf niet steriel is. Geregistreerde geneesmiddelen worden geproduceerd volgens strenge GMP-normen en gecontroleerd door instanties zoals het CBG en het Europees Geneesmiddelenbureau. Steriliteit en de afwezigheid van endotoxinen worden daarbij getest.
Bij producten van de illegale markt bestaan zulke garanties niet. Analyses van in beslag genomen injectiepreparaten hebben herhaaldelijk verkeerde concentraties, andere werkzame stoffen en bacteriële verontreinigingen aangetoond. Aseptisch werken kan een besmet product niet steriel maken.
Gebruik daarom uitsluitend injectiemiddelen die door een arts zijn voorgeschreven en via een apotheek zijn verstrekt. Volg de bewaarinstructies: sommige middelen moeten in de koelkast, en een eenmaal aangeprikte flacon heeft vaak een beperkte houdbaarheid.
Wie twijfelt over zijn techniek, kan om een herhaalde instructie vragen bij de apotheek, de praktijkondersteuner, de diabetesverpleegkundige of de thuiszorg. Dat is geen teken van onkunde, maar van zorgvuldigheid.
Conclusies van de redactie
Aseptisch injecteren draait om een paar eenvoudige maar consequent toegepaste principes: schone handen, een schone werkplek, steriel eenmalig materiaal en een goed voorbereide injectieplaats.
Even belangrijk is wat er na de injectie gebeurt: naalden direct veilig afvoeren, nooit delen, en infectiesignalen snel herkennen en serieus nemen.
Geen enkele techniek compenseert een onbetrouwbaar product. Alleen geregistreerde, voorgeschreven geneesmiddelen bieden zekerheid over steriliteit en inhoud.
Verder lezen? Bekijk ook onze artikelen over abcessen en huidinfecties, over hepatitis B-vaccinatie en over het veilig bewaren van geneesmiddelen thuis.
Literatuur
- World Health Organization. WHO best practices for injections and related procedures toolkit. Geneva: WHO; 2010.
- World Health Organization. WHO guidelines on hand hygiene in health care. Geneva: WHO; 2009.
- Hutin Y, Hauri A, Chiarello L, et al. Best infection control practices for intradermal, subcutaneous, and intramuscular needle injections. Bull World Health Organ. 2003;81(7):491–500.
- Dolan SA, Felizardo G, Barnes S, et al. APIC position paper: safe injection, infusion, and medication vial practices in health care. Am J Infect Control. 2010;38(3):167–172.
- Frid AH, Kreugel G, Grassi G, et al. New insulin delivery recommendations. Mayo Clin Proc. 2016;91(9):1231–1255.
- Siegel JD, Rhinehart E, Jackson M, Chiarello L; Healthcare Infection Control Practices Advisory Committee. 2007 Guideline for isolation precautions: preventing transmission of infectious agents in health care settings. Am J Infect Control. 2007;35(10 Suppl 2):S65–S164.
