Ginkgo biloba voor sporters: wat zegt het wetenschappelijk bewijs?
Ginkgo biloba is een van de best verkochte kruidenpreparaten ter wereld. Fabrikanten beloven betere concentratie, een sterkere doorbloeding en zelfs bescherming tegen hoogteziekte. Maar hoeveel daarvan is relevant voor iemand die traint? De redactie bekeek de studies, de Europese regelgeving en de veiligheidsaspecten.
Wat is ginkgo biloba?
De ginkgo is een boom met een uitzonderlijk lange evolutionaire geschiedenis; de soort wordt vaak een levend fossiel genoemd. In de traditionele Chinese geneeskunde werden vooral de zaden gebruikt, terwijl de moderne westerse fytotherapie zich richt op extracten van de waaiervormige bladeren.
De meeste klinische studies zijn uitgevoerd met gestandaardiseerde extracten, waarvan EGb 761 het bekendste is. Zulke extracten bevatten doorgaans ongeveer 24 procent flavonoïdglycosiden en 6 procent terpeenlactonen (ginkgoliden en bilobalide). Het gehalte aan ginkgolzuren, die allergische reacties kunnen geven, wordt bewust laag gehouden.
Dit onderscheid is praktisch belangrijk. Een capsule met gemalen blad of een slecht gestandaardiseerd extract is niet vergelijkbaar met de preparaten uit de onderzoeksliteratuur. Uitspraken over effectiviteit gelden daarom alleen voor producten met een vergelijkbare samenstelling.
In Nederland wordt ginkgo zowel als geregistreerd kruidengeneesmiddel als in de vorm van voedingssupplementen aangeboden. Voor supplementen gelden de regels van de Warenwet en de Europese claimsverordening; voor geneesmiddelen beoordeelt het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG) kwaliteit en veiligheid.
Werkingsmechanisme: van bloedvaten tot hersenen
De belangstelling van sporters komt vooral voort uit het veronderstelde effect op de microcirculatie. In laboratoriumonderzoek remmen ginkgoliden de plaatjesactiverende factor (PAF), wat de stolling en de viscositeit van het bloed beïnvloedt. Daarnaast lijken flavonoïden de vaatwand te beschermen tegen oxidatieve stress.
Een tweede lijn van onderzoek betreft het zenuwstelsel. Bilobalide en ginkgoliden worden in diermodellen in verband gebracht met bescherming van zenuwcellen en met invloed op neurotransmitters. Hierop is de marketing rond concentratie en geheugen gebaseerd.
Belangrijk is het verschil tussen een mechanisme en een merkbaar effect. Dat een stof in een reageerbuis bloedplaatjes beïnvloedt, betekent niet dat een gezonde sporter na een paar weken beter presteert. Bij jonge, getrainde mensen is de doorbloeding van spieren meestal al optimaal geregeld.
Zelfs bij de meest onderzochte toepassing, cognitieve achteruitgang bij ouderen, zijn de resultaten verdeeld. De grote GEM-studie van DeKosky en collega's vond bij ruim drieduizend ouderen geen vermindering van het aantal nieuwe gevallen van dementie, en een Cochrane-review noemde het bewijs inconsistent.
Wat laat onderzoek bij sporters zien?
Specifiek sportonderzoek naar ginkgo is schaars en meestal kleinschalig. De weinige studies naar uithoudingsvermogen of maximale zuurstofopname leveren geen overtuigend beeld op. Waar een voordeel werd gemeld, ging het om kleine groepen, korte looptijden of uitkomstmaten die niet direct met prestaties samenhangen.
Het onderwerp hoogteziekte is interessanter voor bergsporters. Enkele vroege studies suggereerden een preventief effect, maar de grote PHAIT-studie bij trekkers in de Himalaya vond dat ginkgo niet beter werkte dan placebo, terwijl acetazolamide wel beschermde. Voor wie naar grote hoogte gaat, is ginkgo dus geen vervanging voor medisch advies.
Voor cognitieve prestaties bij gezonde, jonge volwassenen zijn de resultaten wisselend. Sommige studies melden kortdurende verbeteringen in reactietijd of aandacht, andere vinden niets. Een consistent, sportrelevant effect op bijvoorbeeld tactisch inzicht of besluitvorming is niet aangetoond.
| Toepassing | Kwaliteit van het bewijs | Oordeel van de redactie |
|---|---|---|
| Uithoudingsprestatie | Weinig en kleine studies | Geen aangetoond voordeel |
| Kracht en spiermassa | Nauwelijks onderzocht | Geen basis voor gebruik |
| Preventie van hoogteziekte | Tegenstrijdig, grote RCT negatief | Niet aan te raden als vervanging van medische preventie |
| Concentratie bij gezonde jongeren | Wisselend | Hooguit klein en onzeker effect |
Samengevat: ginkgo heeft een plausibel werkingsmechanisme, maar het vertaalt zich bij gezonde sporters niet aantoonbaar naar betere prestaties. Wie zijn geld effectief wil besteden, kan beter kijken naar middelen met een stevige onderbouwing, zoals cafeïne of creatine.
Veiligheid, interacties en regelgeving
Gestandaardiseerde bladextracten worden in studies over het algemeen goed verdragen. Gemelde bijwerkingen zijn hoofdpijn, maag-darmklachten, duizeligheid en allergische huidreacties. In de Europese kruidenmonografie van het EMA worden in de bestudeerde extracten dagdoseringen in de orde van 120 tot 240 milligram genoemd; dat is een feitelijke weergave, geen advies.
Het belangrijkste aandachtspunt is het bloedingsrisico. Er zijn casusbeschrijvingen van spontane bloedingen bij gebruikers, al is een oorzakelijk verband niet altijd vast te stellen. Voorzichtigheid is geboden bij combinatie met:
- antistollingsmiddelen zoals vitamine K-antagonisten en DOAC's;
- plaatjesremmers, waaronder acetylsalicylzuur en clopidogrel;
- NSAID's zoals ibuprofen, die sporters vaak bij blessures gebruiken;
- geplande operaties of tandheelkundige ingrepen.
Ook met sommige anti-epileptica en antidepressiva zijn interacties beschreven. Rauwe ginkgozaden zijn bovendien giftig door de aanwezigheid van ginkgotoxine; die horen niet thuis in een supplementenroutine.
Wat claims betreft: in de Europese Unie zijn voor ginkgo geen goedgekeurde gezondheidsclaims over sportprestaties. Teksten als "verbetert je uithoudingsvermogen" zijn op supplementen dus niet toegestaan. Ginkgo staat niet op de dopinglijst van WADA, maar zoals bij elk supplement bestaat er een risico op verontreiniging.
Conclusies van de redactie
Ginkgo biloba is een goed bestudeerde plant, maar vrijwel al het onderzoek richt zich op ouderen met cognitieve of vaatproblemen. Voor gezonde sporters ontbreekt overtuigend bewijs dat het prestaties, herstel of concentratie merkbaar verbetert.
De bekendste sportgerelateerde toepassing, preventie van hoogteziekte, hield geen stand in het grootste gerandomiseerde onderzoek. Bergsporters doen er beter aan zich te laten adviseren door een arts met kennis van hoogtegeneeskunde.
Wie toch ginkgo wil proberen, kiest voor een gestandaardiseerd extract en let goed op interacties met bloedverdunners en pijnstillers. Het bloedingsrisico is klein, maar niet verwaarloosbaar.
Verder lezen? Bekijk ook onze artikelen over cafeïne als bewezen prestatieverbeteraar, over nitraatrijke voeding en doorbloeding, en over de betrouwbaarheid van etiketten op voedingssupplementen.
Literatuur
- DeKosky ST, Williamson JD, Fitzpatrick AL, et al. Ginkgo biloba for prevention of dementia: a randomized controlled trial. JAMA. 2008;300(19):2253–2262.
- Birks J, Grimley Evans J. Ginkgo biloba for cognitive impairment and dementia. Cochrane Database Syst Rev. 2009;(1):CD003120.
- Gertsch JH, Basnyat B, Johnson EW, et al. Randomised, double blind, placebo controlled comparison of ginkgo biloba and acetazolamide for prevention of acute mountain sickness among Himalayan trekkers: the prevention of high altitude illness trial (PHAIT). BMJ. 2004;328(7443):797.
- Bent S, Goldberg H, Padula A, Avins AL. Spontaneous bleeding associated with Ginkgo biloba: a case report and systematic review of the literature. J Gen Intern Med. 2005;20(7):657–661.
- Sierpina VS, Wollschlaeger B, Blumenthal M. Ginkgo biloba. Am Fam Physician. 2003;68(5):923–926.
- European Medicines Agency, Committee on Herbal Medicinal Products. European Union herbal monograph on Ginkgo biloba L., folium. London: EMA; 2015.
