Hypothyreoïdie bij sporters: oorzaken en de rol van trainingsbelasting en farmacologie
Vermoeidheid, kouwelijkheid en stagnerende prestaties worden bij sporters vaak toegeschreven aan overtraining. Soms zit er een trage schildklier achter. En soms lijkt het daarop, terwijl de echte oorzaak een energietekort of medicijngebruik is. De redactie legt uit hoe je die situaties uit elkaar houdt.
De schildklier in het kort
De schildklier ligt vlinderdasvormig voor in de hals en maakt de hormonen thyroxine (T4) en trijoodthyronine (T3). T4 is vooral een voorraadvorm; in weefsels wordt het omgezet in het actievere T3. Deze hormonen regelen het tempo van de stofwisseling in vrijwel elke cel.
De aansturing loopt via de hypofyse, die thyroïdstimulerend hormoon (TSH) afgeeft. Is er te weinig schildklierhormoon, dan stijgt het TSH om de schildklier harder te laten werken. Daarom is TSH de belangrijkste screeningswaarde.
Bij hypothyreoïdie maakt de schildklier te weinig hormoon. Klachten ontwikkelen zich vaak geleidelijk: moeheid, kouwelijkheid, gewichtstoename, een droge huid, obstipatie, spierkramp en een somber gevoel. Bij sporters valt vaak als eerste op dat herstel trager verloopt en prestaties stagneren.
Het overzicht van Chaker en collega's in The Lancet beschrijft hypothyreoïdie als een veelvoorkomende aandoening, vaker bij vrouwen en met het stijgen van de leeftijd. Ook jonge, actieve mensen kunnen het krijgen.
Oorzaken van hypothyreoïdie
In landen met voldoende jodium, zoals Nederland, is de ziekte van Hashimoto veruit de meest voorkomende oorzaak. Bij deze auto-immuunziekte valt het afweersysteem de schildklier aan. In het bloed zijn dan vaak antistoffen tegen thyreoperoxidase (anti-TPO) aantoonbaar.
Andere oorzaken zijn eerdere behandeling van een te snel werkende schildklier met radioactief jodium of een operatie, een tijdelijke ontsteking van de schildklier (bijvoorbeeld na een zwangerschap) en, zelden, problemen in de hypofyse.
| Oorzaak | Kenmerk | Relevantie voor sporters |
|---|---|---|
| Ziekte van Hashimoto | Auto-immuun, anti-TPO positief | Meest voorkomend, ook bij jonge vrouwen |
| Na behandeling van hyperthyreoïdie | Na jodium of operatie | Levenslange controle nodig |
| Jodiumtekort of -overschot | Voedingsgerelateerd | Let op bij extreme diëten of kelp-supplementen |
| Geneesmiddelen | Lithium, amiodaron, sommige immuuntherapieën | Medicatiegebruik altijd melden |
| Centrale oorzaak | Hypofyse of hypothalamus | Zeldzaam; ook denken aan energietekort |
Jodium verdient een aparte vermelding. In Nederland wordt jodium via bakkerszout aan brood toegevoegd. Wie weinig brood eet, bijvoorbeeld op een koolhydraatarm dieet, en geen gejodeerd zout gebruikt, kan krap komen te zitten. Omgekeerd kan een overmaat, bijvoorbeeld door zeewiersupplementen, de schildklierfunctie juist verstoren.
Hashimoto komt vaker voor bij mensen met andere auto-immuunziekten, zoals diabetes type 1 of coeliakie. Bij een sporter met zo'n voorgeschiedenis en onverklaarde vermoeidheid is het zinvol de schildklier te laten testen.
Trainingsbelasting en energietekort
Training zelf veroorzaakt geen hypothyreoïdie. Wel kan een langdurig tekort aan energie de schildklierhormonen beïnvloeden. Dat is een belangrijk onderdeel van Relative Energy Deficiency in Sport (RED-S), zoals beschreven in het IOC-consensusstatement van Mountjoy en collega's.
Bij te weinig beschikbare energie, dus te weinig eten in verhouding tot de trainingsbelasting, schakelt het lichaam over op een spaarstand. Het T3 daalt, terwijl het TSH vaak normaal blijft. Dit wordt het low-T3-syndroom genoemd. Het klassieke onderzoek van Loucks en Heath liet zien dat dit bij sportende vrouwen optrad zodra de energiebeschikbaarheid onder een bepaalde drempel zakte.
Het verschil met echte hypothyreoïdie is cruciaal. Bij een energietekort is de schildklier zelf gezond; het lichaam past zich aan. Behandeling met schildklierhormoon is dan niet zinvol en kan schadelijk zijn. De oplossing ligt in meer eten, het aanpassen van trainingsvolume en aandacht voor herstel.
Signalen van RED-S zijn onder meer het uitblijven van de menstruatie, terugkerende stressfracturen, een verlaagd libido bij mannen en stagnerende prestaties ondanks hard trainen. Bij die klachten is begeleiding door een sportarts en een sportdiëtist aan te raden.
Geneesmiddelen, hormonen en de schildklier
Verschillende geneesmiddelen beïnvloeden de schildklier of de interpretatie van bloedwaarden. Bekende voorbeelden zijn lithium en amiodaron. Ook biotine in hoge doses, een populair supplement voor haar en nagels, kan laboratoriumtesten verstoren en zo een vals beeld geven.
In de sportfarmacologie zijn anabole androgene steroïden relevant. Zij verlagen het transporteiwit thyroxinebindend globuline (TBG), waardoor het totale T4 daalt. Een oude studie van Deyssig en Weissel bij bodybuilders beschreef subtiele veranderingen in schildklierwaarden. Het overzicht van Pope en collega's noemt endocriene verstoringen als onderdeel van de bredere gezondheidsrisico's van deze middelen.
Een bijzonder risico vormt het gebruik van schildklierhormoon (zoals liothyronine, T3) als afslankmiddel zonder medische indicatie. Dat kan leiden tot hartritmestoornissen, botontkalking, spierafbraak en onderdrukking van de eigen schildklierfunctie. Het is een receptgeneesmiddel en hoort uitsluitend onder medisch toezicht te worden gebruikt.
Ook bepaalde supplementen claimen de schildklier te "ondersteunen". Sommige daarvan bevatten volgens analyses echte schildklierhormonen of grote hoeveelheden jodium. Dat kan zowel een te trage als een te snelle werking uitlokken.
Diagnose en behandeling
In Nederland begint de diagnose meestal bij de huisarts, die volgens de NHG-Standaard Schildklieraandoeningen het TSH en zo nodig het vrij T4 laat bepalen. Een verhoogd TSH met een verlaagd vrij T4 wijst op een te traag werkende schildklier. Antistoffen kunnen aantonen of Hashimoto de oorzaak is.
Belangrijke aandachtspunten bij bloedonderzoek voor sporters:
- laat bloed prikken in een rustige periode, niet direct na een zware wedstrijd;
- stop tijdig met biotinesupplementen voor het onderzoek, in overleg met de arts;
- meld alle medicijnen, supplementen en hormonale middelen;
- bespreek eetpatroon en trainingsbelasting, zodat een energietekort niet wordt gemist.
Bij bevestigde hypothyreoïdie is de behandeling meestal levothyroxine, een synthetische vorm van T4. De arts bepaalt de dosis op basis van lichaamsgewicht, leeftijd en bloedwaarden en past deze aan tot het TSH weer in het normale bereik ligt. Richtlijnen, zoals die van de American Thyroid Association, benadrukken het belang van regelmatige controle.
Sporters kunnen met een goed ingestelde behandeling gewoon presteren. Levothyroxine staat niet op de dopinglijst. Het is wel belangrijk het middel op een vast moment en op een lege maag in te nemen, los van calcium- en ijzersupplementen.
Conclusies van de redactie
Hypothyreoïdie komt ook bij sporters voor, meestal door de ziekte van Hashimoto. De klachten lijken sterk op overtraining, wat de diagnose kan vertragen.
Een langdurig energietekort kan schildklierwaarden veranderen zonder dat de schildklier ziek is. Dan helpt beter eten, geen hormoon.
Geneesmiddelen, anabole middelen en sommige supplementen kunnen de schildklier en de bloedwaarden beïnvloeden; misbruik van schildklierhormoon als afslankmiddel is gevaarlijk.
Verder lezen? Bekijk onze artikelen over RED-S en energiebeschikbaarheid, over bloedonderzoek voor sporters en over het carpaletunnelsyndroom.
Literatuur
- Chaker L, Bianco AC, Jonklaas J, Peeters RP. Hypothyroidism. Lancet. 2017;390(10101):1550–1562.
- Mountjoy M, Sundgot-Borgen J, Burke L, et al. International Olympic Committee (IOC) consensus statement on relative energy deficiency in sport (RED-S): 2018 update. Br J Sports Med. 2018;52(11):687–697.
- Loucks AB, Heath EM. Induction of low-T3 syndrome in exercising women occurs at a threshold of energy availability. Am J Physiol. 1994;266(3 Pt 2):R817–R823.
- Jonklaas J, Bianco AC, Bauer AJ, et al. Guidelines for the treatment of hypothyroidism: prepared by the American Thyroid Association task force on thyroid hormone replacement. Thyroid. 2014;24(12):1670–1751.
- Deyssig R, Weissel M. Ingestion of androgenic-anabolic steroids induces mild thyroidal impairment in male body builders. J Clin Endocrinol Metab. 1993;76(4):1069–1071.
- Pope HG Jr, Wood RI, Rogol A, et al. Adverse health consequences of performance-enhancing drugs: an Endocrine Society scientific statement. Endocr Rev. 2014;35(3):341–375.
- Nederlands Huisartsen Genootschap. NHG-Standaard Schildklieraandoeningen. Utrecht: NHG.
- anabole steroiden bestellen
